معرفی قراردادهای آتی

در کشورمان اولین بار شمش طلای یک اونسی به عنوان دارایی پایه جهت انجام معاملات آتی در تاریخ 12/03/1387 در بورس کالای ایران مورد پذیرش قرار گرفت و معاملات آن در تاریخ 01/04/1387 آغاز شد که به مرحله نهایی نرسید. اما اولین تجربه عملی و موفق معاملات آتی را می توان از اواخر سال 87 و مربوط به معاملات آتی سکه دانست. هر چند در ابتدای راه اندازی معاملات آتی سکه عده ای به دیده تردید به آن می نگریستند، اما رفته رفته این بخش توانست به جایگاه مهمی در بورس کالای ایران رسیده به طوریکه بخش عمده ای از ارزش معاملات بورس کالای را به خود اختصاص داد. البته به منظور توسعه معاملات آتی سکه، پذیرش سایر کالاها نیز مدنظر قرار داده شد که معاملات آتی زیره و کنجاله سویا مثال هایی در این زمینه می باشند. در ادامه قراردادهای آتی پذیرش شده در بورس کالای ایران تا پایان تیر ماه سال 1394 در جدول شماره1 آورده شده است.

 

تعریف قرارداد آتی

 

با توجه به این تعریف می توان قرارداد آتی را مشابه با قولنامه دانست که در هر دو، خریدار و فروشنده متعهد می شوند کالایی را با قیمتی که اکنون مشخص می کنند، در تاریخ معین معامله کنند. با این حال این دو نوع معامله 2 تفاوت عمده با یکدیگر دارند. اول اینکه در قرارداد آتی، کالای مورد معامله باید استاندارد باشد که منظور کالایی است که با توصیف آن، مشتری از کلیه مشخصات آن مطلع شده و نیازی به رویت کالا نداشته باشد. به طور مثال یک پژو 206 صفر کیلومتر کالای استاندارد محسوب می شود در حالی که پژو 206 مدل 1390 یک کالای استاندارد نبوده و مشتری باید با طرح پرسشهای متفاوت (نظیر اینکه آیا بیمه کامل دارد، تصادفی است، چه مقدار کار کرده و ...) و رویت آن از مشخصاتش مطلع شود. دوم اینکه در قولنامه ودیعه نزد طرف سوم به امانت گذاشته شده و تنها در صورت نکول یک طرف، تمام و یا بخشی از آن به طرف دیگر داده می شود که در قرارداد آتی سکه اینگونه نیست. به این ترتیب که وجه تضمین اولیه (همان ودیعه) براساس قیمت تسویه روزانه و موقعیت های اتخاذ شده کم و زیاد شده که در ادامه به چگونگی این امر اشاره می شود.

مزایای قراداد آتی

1- پوشش ریسک: مهمترین مزیت استفاده از قراردادهای آتی، خاصیت پوشش ریسک آن است. پوشش ریسک به معنای اتخاذ موقعیتی در بازار به منظور از بین بردن ریسک (ناخواسته) نوسانات قیمت است. به عنوان مثال یک تولیدکننده یا مصرف کننده عمده برای از بین بردن نااطمینانی و ریسکی که در مورد قیمت محصولات خود در آینده با آن مواجه است، میتواند به راحتی با اتخاذ یک موقعیت فروش یا خرید در قالب یک معامله آتی با قیمت مورد نظر و مطلوب، خود را نسبت به نوسان قیمتی در آینده مصون نماید. به طور مثال تصور نمایید شرکت تولید کننده ای هستید که عمده ترین مصرف شما ورق گالوانیزه می باشد. متاسفانه به دلیل شرایط اقتصاد داخلی و بین المللی، ورق گالوانیزه نوسانات قیمتی زیادی داشته و در ضمن در برخی از مواقع کمیاب می گردد. شما با پرداخت بخشی از ثمن معامله (در قالب وجه تضمین اولیه) و عقد قرارداد آتی می توانید قیمت کالا را در سررسید مشخص، تعیین و کالا را به نام خود (پیش) خرید نمایید. توجه به این نکته ضروری است که این عمل همواره موجب سود دهی نمی شود چرا که امکان دارد در سررسید، قیمت کالا کم تر از قیمت تعیین شده شما باشد و چنانچه صبر می کردید می توانستید کالا را به قیمت پایین تری بخرید، اما پوشش ریسک موجب گردید که شما با خیالی راحت برنامه ریزی تولید مناسبی داشته باشید.

در مثالی دیگر فرض کنید تعدادی سکه دارید که به دلایل گوناگون قادر به پیش بینی قیمت آن ها در سه ماه آینده نیستید. در این صورت می توانید سکه ها را در آن سررسید(برای سه ماه آینده) و به قیمت مشخص (که در بسیاری از موارد بالاتر از قیمت کنونی است) فروخته و در سررسید پس از گرفتن تمام ثمن معامله، به خریدار تحویل دهید. این امر نیز یک پوشش ریسک است چرا که توانسته اید از هم اکنون سکه های خود را برای سه ماه دیگر بفروشید اما در این مثال نیز شاید بیشترین سود را نصیب شما نشود، چرا که احتمال دارد قیمت نقدی سکه ها در سه ماه آینده بالاتر از قیمت فروخته شده در معاملات آتی سکه بوده و چنانچه تا سه ماه صبر می کردید می توانستید سکه ها را به قیمت بیشتری بفروشید. البته این احتمال نیز وجود دارد که در سه ماه آینده قیمت ها کاهش یافته و یا این تعداد سکه به طور عادی خرید و فروش نمی شد.

2- ضمانت معاملات توسط اتاق پایاپای بورس: اتاق پایاپای هر بورس نقش مهمی جهت ضمانت مالی قراردادهای آتی داشته و پشتوانه قابل اطمینان برای طرفین معامله است تا در صورت نکول یکی از طرفین، مبلغی به عنوان جریمه به طرف دیگر پرداخت گردد.

3- هزینه اندک معاملات: معاملات قرارداهای آتی نسبت به معاملات نقدی از هزینه معاملاتی کمتری برخوردار بوده و مطالعات نشان میدهد که معاملات آتی، هزینه ای معادل 34/0 هزینه معاملات نقدی را دارد.

4- استفاده از اهرم مالی: معاملات قراردادهای آتی دربرگیرنده ریسک بالایی بوده و به معامله گران فرصت بدست آوردن سود زیادی را میدهد. به طوریکه معامله گر با یک سپرده اولیه اندک می تواند معادل کل ارزش دارایی تعهد شده، کسب سود یا زیان نماید. این امر برای سفته بازان جذاب بوده و می توانند از این خاصیت بهره برداری فراوانی نمایند.

5- نقدشوندگی بالای معاملات: به دلیل بالا بودن جذابیت این بازار(خریدار تنها بخشی از قیمت خرید نقدی را پرداخت کرده و با آن کالا را پیش خرید می نماید و فروشنده نیز نیازی به داشتن کالا ندارد) تعداد موقعیت ها و معامله گران بازار آتی بالا بوده که این امر نقدشوندگی این بازار را افزایش می دهد.

 

اصطلاحات مهم در قراردادهاي آتي

 

قبل از پرداختن به سازوکار اجرایی قرارداد آتی، اصطلاحات و تعاریف کلیدی آن معرفی می گردند.

دارايي پايه

کالا يا دارايي که قرارداد آتي بر اساس آن منتشر می شود را دارايي پايه می گويند. معمولاً در بورس هاي کالايي دارايي هاي مختلفي از جمله محصولات کشاورزي، انواع فلزات، انواع فرآورده هاي نفتي و ساير محصولات به عنوان دارایی پایه قرارداد آتي مطرح می گردند. از ویژگی های دارایی پایه داشتن یک بازار نقدی، قوی و پرمعامله می باشد.

موقعيت تعهدي فروش

شخصی که در بورس، قرارداد آتي را به فروش مي رساند و خود را به تحويل دادن دارايي پايه بر اساس ضوابط استاندارد بورس در تاريخ معيني در آينده متعهد مي نمايد، اصطلاحاً موقعیت فروش اتخاذ کرده است. دارنده موقعيت تعهدي فروش، اگر تا تاريخ سررسيد قرارداد، اين موقعيت را حفظ نمايد ضرورتاً بايد دارايي پايه را تحويل دهد.

موقعيت تعهدي خريد

شخصی که در بورس قرارداد آتي را خریداری کرده و خود را متعهد به خريد دارايي پايه بر اساس ضوابط استاندارد بورس درتاريخ معيني مي نمايد، اصطلاحاً موقعيت خريد يا موقعيت تعهدي خريد اختيار کرده است و اگر تا تاريخ سررسيد قرارداد اين موضع را حفظ نمايد ضرورتاً باید کل ارزش دارایی پایه را پرداخت نموده و آن را تحویل بگیرد.

نمای بازار

نمای بازار قراردادهای آتی را مشاهده می کنید که در سایت www.ime.co.ir در دسترس عموم قرار دارد.

سررسید قرارداد

تاریخی که در آن قرارداد به طور کامل تسویه و بسته میشود. تاريخ سررسيد قراردادهاي آتي بر روي يک کالا به صورت استاندارد و مشخص توسط بورس تعيين شده و فقط براي سررسيدهاي معيني که تعيين می شود امکان انجام معاملات آتي وجود دارد. به طور مثال در حال حاضر ماه های زوج (اردیبهشت، تیر، شهریور و ...) سررسیدهای معاملاتی بوده و در صورت گشایش امکان معامله در آنها وجود دارد.

کد قر ارداد

کد قرارداد شامل یک کارکتر چند جزیی بوده که به اختصار یک نماد معاملاتی را توصیف می کند، این کد توسط بورس کالا تعریف می شود. به طور مثال منظور از کد قرارداد GCES94 قرارداد آتی سکه در سررسید اسفند ماه 94 می باشد.

اندازه قرارداد

در قراردادهاي آتي اندازه هر قرارداد توسط بورس تعيين می شود و سرمایه گذاران فقط می توانند مضرب هاي صحيحي از اين مقدار را مورد معامله قرار دهند. به طور مثال در قراردادهاي آتي سکه طلاي بورس کالا، اندازه هر قرارداد 10 عدد سکه طلاي تمام بهارآزادي می باشد.

وجه تضمین اولیه

وجهی است که از طرفین قرارداد آتی برای جلوگیری از نکول و در قالب شرط ضمن عقد، دریافت می‌شود که میزان آن در مشخصات هر قرارداد آتی تعیین میگردد. مبلغ وجه تضمین اولیه براساس فرمولی توسط بورس مشخص و اعلام می گردد. لازم به ذکر است اتخاذ هر موقعیت(خرید/ فروش) مستلزم وجود مبلغی معادل وجه تضمین اولیه در حساب در اختیار مشتری می باشد.

حداقل وجه تضمین

با توجه به اینکه سود و زیان مشتریان به صورت روزانه انجام می گیرد، بورس کالا جهت جلوگیری از اتمام وجه تضمین (به دنبال زیان های پی در پی) و رفع خطر نکول، سطحی را به عنوان حداقل وجه تضمین تعیین می کند. در صورتی که موجودی مشتری از این مبلغ کمتر شود، بورس به فرد اخطاریه افزایش وجه تضمین می دهد. متعاقب دریافت این اخطاریه فرد باید موجودی خود را به مقدار وجه تضمین اولیه برساند. در حال حاضر (مرداد ماه سال 1395) حداقل وجه تضمین معادل 70 درصد وجه تضمین اولیه می باشد. به طور مثال چنانچه وجه تضمین اولیه 11,500,000 ريال باشد و سطح وجه تضمین اولیه معادل 70 درصد آن تعیین شده باشد، مبلغ حداقل وجه تضمین معادل 8,050,000 ريال خواهد بود.

وجه تضمین اضافی

در صورتی که نوسانات قیمتی بازار بالا بوده به طوریکه احتمال می رود مقدار وجه تضمین اولیه کفایت ریسک های بازار را نداشته باشد، کارگزار می تواند درصدی از وجه تضمین اولیه را متناسب با موقعیت تعهدی باز به عنوان وجه تضمین جبرانی از مشتری دریافت نماید. این نسبت توسط بورس تعیین می شود.

حساب عملیاتی

حساب عملیاتی مشتری، حساب بانکی مشتری است که جهت تسویه وجوه توسط اتاق پایاپای مورد استفاده قرار میگیرد. برای اتخاذ هر قرارداد آتی به مقدار وجه تضمین اولیه، باید در این حساب موجود باشد. حساب در اختیار، حسابی است که مشتری صرفا قادر به واریز وجه و همچنین مشاهده اطلاعات مربوط به حساب می باشد و حق برداشت از حساب مذکور در اختیار اتاق پایاپای است.

تسویه فیزیکی

تحویل سکه از سوی فروشنده و پرداخت وجه آن از طرف خریدار براساس قیمت تسویه روزانه آخرین روز معاملاتی سررسید مربوطه می باشد.

تسویه نقدی

اگر در موعد تسویه خریدار وجه را پرداخت نکرده یا فروشنده سکه را تحویل ندهد بر اساس قیمت تسویه روزانه آخرین روز معاملاتی، معامله تسویه نقدی شده و طرف نکول کرده مشمول جریمه های مقرر در قرارداد آتی می گردد.

نکول

عدم ایفای تعهد در سررسید توسط فروشنده یا خریدار

 

تشریح ساز و کار بازار آتی سکه

 

یادآوری 1: چنانچه مشتری واجد صلاحیت استفاده از سیستم معاملات برخط باشد، صدور و ثبت سفارشات را مستقیماً می تواند انجام دهد. در ادامه هر یک از مراحل و گام های فوق مورد بررسی قرار داده می شوند.

 

1- مراجعه به کارگزاری جهت اخذ کد معاملات آتی سکه

 

متقاضی (اعم از اشخاص حقیقی و حقوقی) با مراجعه به یکی از شرکت های کارگزاری دارای مجوز می تواند درخواست کد معاملاتی خود را به کارگزاری اعلام نماید. متعاقباً کارگزاری پس از رویت اصل شناسنامه و کارت ملی مشتری فرمهای زیر را به مشتری ارایه نموده تا ایشان نسبت به تکمیل آنها اقدام نماید. این فرم ها عبارتند از :

فرم درخواست کد معاملاتی مشتری
فرم احراز هویت مشتریان حقیقی/ حقوقی
فرم اقرارنامه و بیانیه ریسک معاملات قراردادهای آتی
فرم معرفی اطلاعات حساب های بانکی مشتری
مشتری پس از تکمیل فرم های مذکور یک نسخه از کپی شناسنامه و کارت ملی خود را به همراه مدارک تکمیل شده به کارگزاری ارائه می نماید.
یادآوری 2: چنانچه مشتری از طریق یک کارگزاری کد معاملاتی اخذ کرده باشد، پس از بستن کلیه موقعیت های خود و به شرط نداشتن موقعیت تعهدی باز، می تواند پس از دریافت مجوز انتقال کد از کارگزاری مبداء (پس از تکمیل فرم های مذکور)، معاملات خود را در کارگزاری مقصد از سر گیرد.

2- اخذ کد معاملات

با توجه به اینکه تمام ارتباطات با بورس کالا از طریق کارگزاری های مجاز می باشد، لذا مدارک اخذ کد مشتریان توسط کارگزاری به بورس کالا ارائه گردیده که در صورت کامل بودن، کد معاملاتی برای مشتری صادر می شود. متعاقباً این کد از سوی کارگزاری به مشتری اعلام می گردد.

3- واریز وجه به حساب در اختیار بورس کالا

هر مشتری به ازاء هر موقعیت درخواستی باید معادل وجه تضمین اولیه به حساب در اختیار واریز نماید. به طور مثال چنانچه حداقل وجه تضمین 20.000.000 ریال بوده و مشتری بخواهد 5 موقعیت خرید اتخاذ نماید باید معادل حداقل 100.000.000 ریال در حساب در اختیار بورس کالا واریز نماید.

4- صدور درخواست خرید و فروش

مشتری درخواست خرید یا فروش خود را به کارگزاری اعلام می دارد. به جهت تسریع انجام ثبت سفارش ابتدا مشتری باید نام خود، سررسید درخواستی و سپس تعداد و قیمت مورد نظر جهت اتخاذ موقعیت را اعلام نماید. لازم به ذکر است از آنجا که بسیاری از کارگزاری ها مجهز به سیستم مرکز ضبط مکالمات می باشند لذا سفارش مشتریان ضبط شده تا در مواقع مقتضی مورد استفاده قرار گیرند. در ضمن در فرصت های بعدی سفارش مشتریان در فرم های مربوطه ثبت شده و به امضاء مشتریان رسانده می شوند.

5- ثبت سفارش

سفارشات مشتریان توسط کارگزاری در سامانه معاملات آتی به ثبت رسیده و در صورت بروز شرایطی که در ادامه به آن اشاره می گردد، موقعیت درخواستی اخذ می گردد. هر روز معاملاتی شامل 3 بخش می باشد. قسمت اول دوره پیش گشایش نامیده و 30 دقیقه زمان دارد و در آن مشتریان سفارشات خود را ثبت و در صورت نیاز حذف می کنند. در این دوره هیچ معامله ای انجام نشده و تنها برای مظنه یابی اولیه و اطلاع از شرایط حاکم بر بازار می باشد.

قسمت دوم معاملات روزانه دوره حراج بوده که شامل حراج تک قیمتی و حراج پیوسته می باشد. در این قسمت چنانچه قیمت خریدار و فروشنده با یکدیگر یکسان باشند، با یکدیگر تطبیق داده شده (match) و متعاقباً یک قرارداد منعقد می گردد (این امر به طور مداوم انجام می پذیرد).

بخش سوم یک روز معاملاتی، دوره پایانی نامیده می شود که در حال حاضر 5 دقیقه پایانی هر روز معاملاتی را شامل می گردد. در این دوره ثبت و حذف درخواست های جدید امکان پذیر نبوده و معامله گر تنها می تواند سفارشات قبلی خود را (از نظر تعداد و قیمت) اصلاح کند.

یادآوری3: ساعت انجام معاملات، روزهای شنبه تا چهارشنبه از ساعت 10 الی 19 و پنج شنبه ها از ساعت 10 الی 16 می باشد. تغییرات ساعات و روزهای معامله حداقل سه روز کاری قبل، از طریق سایت رسمی بورس کالا (www.ime.co.ir) به اطلاع عموم می رسد. مشتریان برای آگاهی از تغییرات اعمال شده در بازار می توانند اطلاعیه ها را پیگیری کنند.
یادآوری 4: در هنگام ثبت سفارش، سفارشات مشتریان ابتدا براساس اولویت قیمت و سپس براساس زمان در سامانه معاملاتی ثبت می شوند.
یادآوری 5: با توجه به تلاش بورس کالا در توسعه بازار معاملات آتی، در حال حاضر امکان استفاده مشتریان از سامانه معاملات برخط آتی (online) وجود دارد. در این راستا مشتریان در صورت دارا بودن شرایط (حداقل سن 18 سال، دارا بودن مدرک تحصیلی حداقل دیپلم و تایید صلاحیت آنها توسط کارگزاری) می توانند به این سامانه دسترسی داشته و خود مستقیماً نسبت به سفارش گذاری اقدام نمایند.

6- استراتژی مشتری پس از اخذ موقعیت آتی سکه

مشتری پس از اخذ موقعیت، دو استراتژی پیش روی دارد: 6-1- عدم نگهداری موقعیت تا پایان دوره سررسید معاملاتی 6-2- نگهداری موقعیت تا آخرین روز معاملاتی به منظور انجام تسویه در ادامه هر کدام از این استراتژی ها مورد بررسی قرار داده می شوند.

6-1- عدم نگهداری موقعیت تا پایان دوره سررسید معاملاتی

در بسیاری از موارد معامله گران تنها به قصد انتفاع از اخذ موقعیت (براساس پیش بینی ها) نسبت به انجام معاملات آتی اقدام نموده و قصد تحویل، تسویه فیزیکی و یا نقدی را ندارد. این طیف از مشتریان به محض رسیدن قیمت ها به قیمت مورد نظر، بستن موقعیت ها و کسب سود حاصله را مدنظر دارند. البته چنانچه پیش بینی ایشان محقق نگردید با بستن موقعیت ها از زیان های بیشتر جلوگیری می کنند. به منظور بستن موقعیت ها مشتری باید به تعداد موقعیت های باز، موقعیت های معکوس در همان سررسید را اتخاذ نماید. به طور مثال اگر فردی دارای 5 موقعیت تعهدی باز خرید در سررسید اسفند ماه باشد، با اتخاذ 5 موقعیت فروش در همان سررسید به قیمت های X1 و X2 و ... و در صورت انجام سفارشات، می تواند موقعیت ها خود را ببندد. لازم به ذکر است از زمان ایجاد موقعیت تا زمان بستن موقعیت ها، براساس قیمت تسویه روزانه موجودی وجه تضمین اولیه به روزرسانی شده و بر این اساس مشتری از انجام معاملات آتی سود/ زیان خواهد برد. در ادامه این بخش نحوه به روزرسانی مشخص گردیده که قبل از آن نحوه محاسبه قیمت تسویه روزانه معرفی می گردد.

6-1-1- نحوه محاسبه قیمت تسویه روزانه

قیمت تسویه روزانه میانگین وزنی قیمت معاملات انجام شده طی نیم ساعت پایانی هر روز معاملاتی است. البته چنانچه حجم معاملات انجام شده در نیم ساعت پایانی، کمتر از 20% حجم کل معاملات آن روز باشد؛ برای محاسبه قیمت تسویه روزانه، میانگین وزنی قیمت معاملات انجام شده طی یک ساعت پایانی آخرین جلسه معاملاتی آن روز را در نظر می گیرند. اگر حجم معاملات انجام شده در یک ساعت پایانی، کمتر از 20% حجم کل معاملات همان روز باشد؛ محاسبه قیمت تسویه روزانه، براساس میانگین وزنی قیمت کل معاملات انجام شده در آن روز می باشد. در صورتی که در یک روز هیچ معامله ای انجام نشود، برای بدست آوردن قیمت تسویه، میانگین ساده قیمت بهترین سفارش خرید و فروش ثبت شده در تابلو معاملات (سرخط ها) در لحظه اتمام جلسه معاملاتی در آن روز می باشد.

اگر نتوان با هیچ یک از روش های فوق، قیمت تسویه را محاسبه نمود (مثلاً در شرایطی که در کل روز فقط صف خرید یا فقط صف فروش وجود داشته باشد)، قیمت تسویه به صورت تئوریک محاسبه می شود. این محاسبه از طریق فرمول تعیین شده توسط کمیته آتی که به تصویب هئیت مدیره بورس رسیده است، انجام می شود.

6-1-2- به روزرسانی حساب ها

موجودی حساب ها براساس فرمول های زیر به روزرسانی می شوند: 6-1-2-1- به روزرسانی در روز اول

10 * (قیمت خرید – قیمت تسویه روزانه) = سود/ زیان هر موقعیت خرید
10 * (قیمت تسویه روزانه – قیمت فروش) = سود/ زیان هر موقعیت فروش
یادآوری 6: در فرمول های فوق فرض شده هر قرارداد آتی شامل 10 سکه می باشد.
سود (زیان) + موجودی حساب در اختیار = آخرین موجودی حساب
یادآوری7 : چنانچه فرد پس از اتخاذ موقعیت های خرید/ فروش قبل از پایان روز اول معاملاتی نسبت به بستن موقعیت های خود اقدام کند، به روز رسانی مطابق با فرمول زیر انجام می پذیرد:

10 * (قیمت خرید – قیمت بستن موقعیت) = سود/ زیان هر موقعیت خرید
10 * (قیمت بستن موقعیت – قیمت فروش) = سود/ زیان هر موقعیت فروش
6-1-2-2- به روزرسانی در روزهای بعدی
10 * (قیمت تسویه روز قبل – قیمت تسویه آن روز) = سود/ زیان هر موقعیت خرید در روزهای بعدی
10 * (قیمت تسویه آن روز – قیمت تسویه روز قبل) = سود/ زیان هر موقعیت فروش در روزهای بعدی
یادآوری 8: چنانچه فرد در هر زمان اقدام به بستن موقعیت خود کند، در همان روز سود/ زیان براساس فرمول زیر تعیین می گرد د:

10 * (قیمت تسویه روز قبل – قیمت بستن موقعیت) = سود/ زیان هر موقعیت خریدار
10 * (قیمت بستن موقعیت – قیمت تسویه روز قبل) = سود/ زیان هر موقعیت فروشنده
در ادامه با ذکر چند مثال، به روزرسانی موجودی تفهیم می گردد.

6-1-3- اخطاریه افزایش وجه تضمین

همانگونه که عنوان گردید موجودی حساب در اختیار با توجه به عملیات به روزرسانی، همواره در حال تغییر است. زمانیکه مقدار موجودی کاهش یابد، احتمال اینکه مقدار موجودی کفاف جرایم ناشی از نکول فرد را داشته باشد، کمتر می شود. لذا بورس درصدی از مقدار وجه تضمین اولیه را به عنوان حداقل وجه تضمین تعیین نموده است. در حال حاضر بورس مقدار حداقل وجه تضمین را معادل 70 درصد وجه تضمین اولیه تعیین کرده که به این ترتیب به عنوان مثال چنانچه مقدار وجه تضمین اولیه 20.000.000 ریال باشد حداقل وجه تضمین معادل 14.000.000 ریال خواهد بود. چنانچه موجودی حساب در اختیار به کمتر از حداقل وجه تضمین اولیه برسد، بورس کالا پس از به روز رسانی موجودی(در پایان روز معاملاتی) برای مشتریان اخطاریه افزایش وجه تضمین صادر می کند. کارگزار موظف است بلافاصله پس از دریافت اخطاریه وجه تضمین، آن را به اطلاع مشتری برساند. مشتری می بایست پس از دریافت این اخطاریه، حداکثر تا یک ساعت بعد از شروع جلسه معاملاتی روز بعد، مقدار موجودی حساب خود را به وجه تضمین اولیه برساند. اگر مشتری اقدام به این امر نکرد، باید با اتخاذ یک موقعیت تعهدی معکوس، موقعیت تعهدی خود را ببندد. اگر مشتری برای بستن موقعیت تعهدی باز خود و یا واریز وجه اقدامی نکند، پس از اتمام مهلت، کارگزار مربوطه بنابر دستور اتاق پایاپای و بدون توجه به خواست مشتری، اقدام به بستن تمام یا بخشی از موقعیت های تعهدی باز مشتری، برای تامین وجه تضمین جبرانی مورد نیاز می کند. اگر شرایطی در بازار رخ دهد که مشتری یا کارگزار نتواند اقدام به بستن موقعیت تعهدی کنند (به عنوان مثال صف خرید و فروش در سررسید مربوطه تشکیل شده باشد و سفارش فرد در جای مناسبی قرار نگرفته و لذا موقعیت بسته نشود ) در این صورت تمام یا بخشی از موقعیت های باز مشتری در بازار جبرانی بسته خواهد شد.

6-1-4- بازار جبرانی

بازار جبرانی در صورتی تشکیل می شود که مشتری به تعهد خود عمل نکند و پس از پایان معاملات روزانه، کارگزار نتواند موقعیت تعهدی باز مشتریانی را که در روز قبل اخطاریه افزایش وجه تضمین (call margin) دریافت کردند را در مهلت مقرر ببندد. در نتیجه در بازار جبرانی تمام یا بخشی از موقعیت های تعهدی باز مشتری، توسط ناظر بازار به قیمت های پیشنهادی، طبق موارد آورده شده در ادامه، بسته می شود. بازار جبرانی یک ساعت پس از پایان روز معاملاتی شروع شده و متشکل از 6 دوره ی 10 دقیقه ای حراج تک قیمتی است. دامنه نوسان قیمت در دوره های اول تا ششم به ترتیب 18،12،9،6،3و 27درصد به اضافه نوسان قیمت روز جاری نسبت به قیمت تسویه روز کاری قبل می باشد. بعد از این 6 دوره، کمیته آتی با توجه به شرایط بازار تصمیمات لازم مبنی بر افزایش تعداد دوره های حراج تک قیمتی را اتخاذ می نماید. در صورتی که در پایان هر دوره، تمام یا قسمتی از سفارشات مشتریان معامله نشود، دوره حراج تک قیمتی بعدی آغاز می شود. توجه شود که معاملات بازار جبرانی، تاثیری بر قیمت تسویه آن روز ندارد. توجه: در پاره ای از موارد کارگزاری می تواند مبلغی (مثلاً 20درصد) بیشتر از وجه تضمین اولیه از مشتری دریافت نماید که در صورت منفی شدن حساب در اختیار، نسبت به تسویه با بورس اقدام نماید، این مقدار را وجه تضمین اضافی می نامند.

6-2- نگهداری موقعیت تا آخرین روز معاملاتی به منظور انجام تسویه

در پاره ای از موارد، فرد قصد دارد موقعیت های خود را تا پایان سررسید نگهداشته و نسبت به تحویل/ اخذ سکه ها اقدام نماید. در این صورت فرد باید نسبت به تکمیل «گواهی نامه آمادگی تحویل» اقدام و متعاقباً تشریفات تحویل/ اخذ سکه را اجرایی نماید. در ادامه به این موارد اشاره می شود.

 

6-2-1- ارائه گواهینامه آمادگی تحویل

 

تمامی دارندگان موقعیت تعهدی باز، باید طی مهلت ارائه گواهی تحویل (که 2 روز کاری قبل از آخرین روز معاملاتی هر نماد می باشد) توسط کارگزار مربوطه، گواهی آمادگی تحویل را به اتاق پایاپای ارائه کنند. در صورتی که تا پایان مهلت مقرر برای ارائه گواهی آمادگی تحویل، دارنده موقعیت تعهدی باز مدارک خود را ارائه نکند، قرارداد آتی وی براساس قیمت تسویه ی روز پایان مهلت ارائه گواهی آمادگی تحویل، تسویه نقدی شده و مشمول جریمه های مقرر در مشخصات قرارداد آتی می شود. مشتریانی که اقدام به اخذ موقعیت تعهدی در روز ارائه گواهی آمادگی تحویل نموده اند باید با اخذ موقعیت تعهدی جدید در آن روز همزمان گواهی آمادگی را نیز ارائه کنند. پس از مهلت ارائه گواهی آمادگی تحویل، اخذ هر گونه موقعیت تعهدی جدید نشان دهنده ی آمادگی وی برای تحویل می باشد.

6-2-2- فرآیند تحویل و اخذ سکه

دارندگان موقعیت تعهدی فروش موظفند طی روز کاری پس از آخرین روز معاملاتی در زمان مشخص شده، به بانک معرفی شده توسط بورس کالا مراجعه و سکه های خود را به کارشناس مربوطه تحویل دهند. بانک پس از دریافت وجه کارشناسی از مشتری، اقدام به تعیین اصالت و کارشناسی سکه نموده و در صورت تکمیل تعداد سکه ها اقدام به صدور رسید تحویل سکه می نماید. اطلاعات مربوط به شرایط و چگونگی فرآیند تحویل نزدیک به تاریخ سررسید هر نماد معاملاتی در سایت شرکت بورس کالای ایران در قسمت اعلانات آتی قابل مشاهده می باشد. دارندگان موقعیت تعهدی خرید نیز می بایست تا ساعت 12 همان روز کل وجه لازم متناسب با تعداد قراردادهای آتی مأخوذ را به حساب عملیاتی خود واریز نمایند. این مبلغ به صورت زیر محاسبه می شود:

تعداد قرارداد آتی اخذ شده * (کارمزد تحویل + (10 * قیمت تسویه آخرین روز معاملاتی))
خریدارانی که وجه مذکور را به حساب خود واریز نموده اند می بایست 2 روز کاری پس از آخرین روز معاملاتی به بانک عامل مراجعه نمایند و در صورت عدم نکول فروشنده متناسب با تعداد قرادادهای آتی خود سکه ها را تحویل بگیرد. یادآوری9: در صورت نکول هر یک از طرفین، فرد مطابق با آنچه که در ادامه آورده شده است جریمه می گردد. در صورت عدم واریز وجه مذکور توسط خریدار سکه ها به فروشنده مسترد می گردد و خریدار مشمول جریمه های مقرر در مشخصات قرارداد آتی خواهد شد. فروشنده نیز در صورت عدم تحویل سکه مشمول جریمه های مقرر در مشخصات قرارداد آتی خواهد شد.

7- درخواست انتقال وجه

در صورتی که بخشی از موجودی حساب در اختیار آزاد باشد (مازاد بر مقدار مورد نیاز براساس موقعیت های تعهدی باز) و یا اینکه مشتری هیچگونه موقعیت تعهدی نداشته باشد، درخواست انتقال وجه از حساب عملیاتی به حساب شخصی را به شرکت کارگزاری اعلام نموده و کارگزاری پس از پایان ساعات معاملاتی درخواست فرد را در سامانه معاملاتی ثبت می نماید. انتقال وجه قبل از شروع ساعات معاملاتی روز بعد انجام می شود.