معرفی قراردادهای آتی

در کشورمان اولین بار شمش طلای یک اونسی به عنوان دارایی پایه جهت انجام معاملات آتی در تاریخ 12/03/1387 در بورس کالای ایران مورد پذیرش قرار گرفت و معاملات آن در تاریخ 01/04/1387 آغاز شد که به مرحله نهایی نرسید. اما اولین تجربه عملی و موفق معاملات آتی را می توان از اواخر سال 87 و مربوط به معاملات آتی سکه دانست. هر چند در ابتدای راه اندازی معاملات آتی سکه عده ای به دیده تردید به آن می نگریستند، اما رفته رفته این بخش توانست به جایگاه مهمی در بورس کالای ایران رسیده به طوریکه بخش عمده ای از ارزش معاملات بورس کالای را به خود اختصاص داد. البته به منظور توسعه معاملات آتی سکه، پذیرش سایر کالاها نیز مدنظر قرار داده شد که معاملات آتی زیره و کنجاله سویا مثال هایی در این زمینه می باشند. در ادامه قراردادهای آتی پذیرش شده در بورس کالای ایران تا پایان تیر ماه سال 1394 در جدول شماره1 آورده شده است.

 

تعریف قرارداد آتی

 

با توجه به این تعریف می توان قرارداد آتی را مشابه با قولنامه دانست که در هر دو، خریدار و فروشنده متعهد می شوند کالایی را با قیمتی که اکنون مشخص می کنند، در تاریخ معین معامله کنند. با این حال این دو نوع معامله 2 تفاوت عمده با یکدیگر دارند. اول اینکه در قرارداد آتی، کالای مورد معامله باید استاندارد باشد که منظور کالایی است که با توصیف آن، مشتری از کلیه مشخصات آن مطلع شده و نیازی به رویت کالا نداشته باشد. به طور مثال یک پژو 206 صفر کیلومتر کالای استاندارد محسوب می شود در حالی که پژو 206 مدل 1390 یک کالای استاندارد نبوده و مشتری باید با طرح پرسشهای متفاوت (نظیر اینکه آیا بیمه کامل دارد، تصادفی است، چه مقدار کار کرده و ...) و رویت آن از مشخصاتش مطلع شود. دوم اینکه در قولنامه ودیعه نزد طرف سوم به امانت گذاشته شده و تنها در صورت نکول یک طرف، تمام و یا بخشی از آن به طرف دیگر داده می شود که در قرارداد آتی سکه اینگونه نیست. به این ترتیب که وجه تضمین اولیه (همان ودیعه) براساس قیمت تسویه روزانه و موقعیت های اتخاذ شده کم و زیاد شده که در ادامه به چگونگی این امر اشاره می شود.

مزایای قراداد آتی

1- پوشش ریسک: مهمترین مزیت استفاده از قراردادهای آتی، خاصیت پوشش ریسک آن است. پوشش ریسک به معنای اتخاذ موقعیتی در بازار به منظور از بین بردن ریسک (ناخواسته) نوسانات قیمت است. به عنوان مثال یک تولیدکننده یا مصرف کننده عمده برای از بین بردن نااطمینانی و ریسکی که در مورد قیمت محصولات خود در آینده با آن مواجه است، میتواند به راحتی با اتخاذ یک موقعیت فروش یا خرید در قالب یک معامله آتی با قیمت مورد نظر و مطلوب، خود را نسبت به نوسان قیمتی در آینده مصون نماید. به طور مثال تصور نمایید شرکت تولید کننده ای هستید که عمده ترین مصرف شما ورق گالوانیزه می باشد. متاسفانه به دلیل شرایط اقتصاد داخلی و بین المللی، ورق گالوانیزه نوسانات قیمتی زیادی داشته و در ضمن در برخی از مواقع کمیاب می گردد. شما با پرداخت بخشی از ثمن معامله (در قالب وجه تضمین اولیه) و عقد قرارداد آتی می توانید قیمت کالا را در سررسید مشخص، تعیین و کالا را به نام خود (پیش) خرید نمایید. توجه به این نکته ضروری است که این عمل همواره موجب سود دهی نمی شود چرا که امکان دارد در سررسید، قیمت کالا کم تر از قیمت تعیین شده شما باشد و چنانچه صبر می کردید می توانستید کالا را به قیمت پایین تری بخرید، اما پوشش ریسک موجب گردید که شما با خیالی راحت برنامه ریزی تولید مناسبی داشته باشید.

در مثالی دیگر فرض کنید تعدادی سکه دارید که به دلایل گوناگون قادر به پیش بینی قیمت آن ها در سه ماه آینده نیستید. در این صورت می توانید سکه ها را در آن سررسید(برای سه ماه آینده) و به قیمت مشخص (که در بسیاری از موارد بالاتر از قیمت کنونی است) فروخته و در سررسید پس از گرفتن تمام ثمن معامله، به خریدار تحویل دهید. این امر نیز یک پوشش ریسک است چرا که توانسته اید از هم اکنون سکه های خود را برای سه ماه دیگر بفروشید اما در این مثال نیز شاید بیشترین سود را نصیب شما نشود، چرا که احتمال دارد قیمت نقدی سکه ها در سه ماه آینده بالاتر از قیمت فروخته شده در معاملات آتی سکه بوده و چنانچه تا سه ماه صبر می کردید می توانستید سکه ها را به قیمت بیشتری بفروشید. البته این احتمال نیز وجود دارد که در سه ماه آینده قیمت ها کاهش یافته و یا این تعداد سکه به طور عادی خرید و فروش نمی شد.

2- ضمانت معاملات توسط اتاق پایاپای بورس: اتاق پایاپای هر بورس نقش مهمی جهت ضمانت مالی قراردادهای آتی داشته و پشتوانه قابل اطمینان برای طرفین معامله است تا در صورت نکول یکی از طرفین، مبلغی به عنوان جریمه به طرف دیگر پرداخت گردد.

3- هزینه اندک معاملات: معاملات قرارداهای آتی نسبت به معاملات نقدی از هزینه معاملاتی کمتری برخوردار بوده و مطالعات نشان میدهد که معاملات آتی، هزینه ای معادل 34/0 هزینه معاملات نقدی را دارد.

4- استفاده از اهرم مالی: معاملات قراردادهای آتی دربرگیرنده ریسک بالایی بوده و به معامله گران فرصت بدست آوردن سود زیادی را میدهد. به طوریکه معامله گر با یک سپرده اولیه اندک می تواند معادل کل ارزش دارایی تعهد شده، کسب سود یا زیان نماید. این امر برای سفته بازان جذاب بوده و می توانند از این خاصیت بهره برداری فراوانی نمایند.

5- نقدشوندگی بالای معاملات: به دلیل بالا بودن جذابیت این بازار(خریدار تنها بخشی از قیمت خرید نقدی را پرداخت کرده و با آن کالا را پیش خرید می نماید و فروشنده نیز نیازی به داشتن کالا ندارد) تعداد موقعیت ها و معامله گران بازار آتی بالا بوده که این امر نقدشوندگی این بازار را افزایش می دهد.

 

اصطلاحات مهم در قراردادهاي آتي

 

قبل از پرداختن به سازوکار اجرایی قرارداد آتی، اصطلاحات و تعاریف کلیدی آن معرفی می گردند.

دارايي پايه

کالا يا دارايي که قرارداد آتي بر اساس آن منتشر می شود را دارايي پايه می گويند. معمولاً در بورس هاي کالايي دارايي هاي مختلفي از جمله محصولات کشاورزي، انواع فلزات، انواع فرآورده هاي نفتي و ساير محصولات به عنوان دارایی پایه قرارداد آتي مطرح می گردند. از ویژگی های دارایی پایه داشتن یک بازار نقدی، قوی و پرمعامله می باشد.

موقعيت تعهدي فروش

شخصی که در بورس، قرارداد آتي را به فروش مي رساند و خود را به تحويل دادن دارايي پايه بر اساس ضوابط استاندارد بورس در تاريخ معيني در آينده متعهد مي نمايد، اصطلاحاً موقعیت فروش اتخاذ کرده است. دارنده موقعيت تعهدي فروش، اگر تا تاريخ سررسيد قرارداد، اين موقعيت را حفظ نمايد ضرورتاً بايد دارايي پايه را تحويل دهد.

موقعيت تعهدي خريد

شخصی که در بورس قرارداد آتي را خریداری کرده و خود را متعهد به خريد دارايي پايه بر اساس ضوابط استاندارد بورس درتاريخ معيني مي نمايد، اصطلاحاً موقعيت خريد يا موقعيت تعهدي خريد اختيار کرده است و اگر تا تاريخ سررسيد قرارداد اين موضع را حفظ نمايد ضرورتاً باید کل ارزش دارایی پایه را پرداخت نموده و آن را تحویل بگیرد.

نمای بازار

نمای بازار قراردادهای آتی را مشاهده می کنید که در سایت www.ime.co.ir در دسترس عموم قرار دارد.

سررسید قرارداد

تاریخی که در آن قرارداد به طور کامل تسویه و بسته میشود. تاريخ سررسيد قراردادهاي آتي بر روي يک کالا به صورت استاندارد و مشخص توسط بورس تعيين شده و فقط براي سررسيدهاي معيني که تعيين می شود امکان انجام معاملات آتي وجود دارد. به طور مثال در حال حاضر ماه های زوج (اردیبهشت، تیر، شهریور و ...) سررسیدهای معاملاتی بوده و در صورت گشایش امکان معامله در آنها وجود دارد.

کد قر ارداد

کد قرارداد شامل یک کارکتر چند جزیی بوده که به اختصار یک نماد معاملاتی را توصیف می کند، این کد توسط بورس کالا تعریف می شود. به طور مثال منظور از کد قرارداد GCES94 قرارداد آتی سکه در سررسید اسفند ماه 94 می باشد.

اندازه قرارداد

در قراردادهاي آتي اندازه هر قرارداد توسط بورس تعيين می شود و سرمایه گذاران فقط می توانند مضرب هاي صحيحي از اين مقدار را مورد معامله قرار دهند. به طور مثال در قراردادهاي آتي سکه طلاي بورس کالا، اندازه هر قرارداد 10 عدد سکه طلاي تمام بهارآزادي می باشد.

وجه تضمین اولیه

وجهی است که از طرفین قرارداد آتی برای جلوگیری از نکول و در قالب شرط ضمن عقد، دریافت می‌شود که میزان آن در مشخصات هر قرارداد آتی تعیین میگردد. مبلغ وجه تضمین اولیه براساس فرمولی توسط بورس مشخص و اعلام می گردد. لازم به ذکر است اتخاذ هر موقعیت(خرید/ فروش) مستلزم وجود مبلغی معادل وجه تضمین اولیه در حساب در اختیار مشتری می باشد.

حداقل وجه تضمین

با توجه به اینکه سود و زیان مشتریان به صورت روزانه انجام می گیرد، بورس کالا جهت جلوگیری از اتمام وجه تضمین (به دنبال زیان های پی در پی) و رفع خطر نکول، سطحی را به عنوان حداقل وجه تضمین تعیین می کند. در صورتی که موجودی مشتری از این مبلغ کمتر شود، بورس به فرد اخطاریه افزایش وجه تضمین می دهد. متعاقب دریافت این اخطاریه فرد باید موجودی خود را به مقدار وجه تضمین اولیه برساند. در حال حاضر (مرداد ماه سال 1395) حداقل وجه تضمین معادل 70 درصد وجه تضمین اولیه می باشد. به طور مثال چنانچه وجه تضمین اولیه 11,500,000 ريال باشد و سطح وجه تضمی